چرا روند تخریب باغستان سنتی قزوین متوقف نمی‌شود؟


محمود داوران؛ دکترای برنامه‌ریزی شهری
ابتدا لازم است به‌ طور اجمالی بدانیم که چرا باغستان سنتی باید به حیات پایدار خود ادامه دهد و مگر این پدیده تاریخی‌ طبیعی واجد چه ارزش‌هایی است و در واقع چه منافع قابل توجهی برای شهر و شهروند دارد؟ باغستان سنتی به ‌عنوان باغ مردم، از نظر موقعیت، شیب و توپوگرافی، خاک و نیز اقلیم همساز در بستر طبیعی کاملاً ویژه‌ای شکل گرفته است. باغستان را که گونه‌های غالب پسته و بادام و انگور در آن پرورش می‌یابند، مردمی تیزبین و کوشا، جهت تأمین معاش و همچنین بهره‌گیری از نعمات تبعی محیط‌زیستی از قبیل کاهش دما، افزایش رطوبت، مقابله با سیل و نوسانات دمایی و تفرج، در لبه شمالی دشت قزوین و جنوب ارتفاعات البرز غربی به وجود آوردند. شایان ذکر است که امروزه با توجه به جدی‌شدن خطرات و بحران‌های محیطی، اهمیت خدمات محیط‌زیستی در برابر تغییر اقلیم و مقابله با آلودگی هوای ناشی از شهرنشینی شتابان و توسعه صنایع و کاهش خطرات ریزگردها به‌ دلیل گسترش بیابان‌زایی، افزایش یافته است. اعتلای آگاهی‌های محیط ‍زیستی و فرهنگی درباره پتانسیل‌های تولیدی و کشاورزی شهری و نیز گردشگری پایدار در باغستان موجب گردید تا باغستان در سال 1393 با مساحت 2784 هکتار به‌ عنوان اثری تاریخی و طبیعی به ثبت ملی برسد. علی‌رغم همه ارزش‌های مذکور، باغستان قزوین طی چندین دهه اخیر به‌ طرز ناباورانه‌ای مورد تاخت‌وتاز و تخریب و تغییر کاربری قرار گرفته است. این تخریب‌ها و تاخت‌وتازها به‌طور مشخص عبارتند از: احداث جاده‌ها و انواع کاربری‌ها از قبیل مسکن، پارک، مغازه‌های خدماتی، سنگ‌بری‌ها، گاراژ، پمپ بنزین، کارخانه، ترمینال، تعمیرگاه‌ها، عبور خط لوله گاز و ریل راه‌آهن، جاگذاری دکل‌های انتقال برق، شکل‌گیری کانون‌های تجمیع پسماند و رهاسازی نخاله‌های ساختمانی در لبه‌های شهر و در داخل رودخانه‌ها، سرازیر کردن فاضلاب خیابان‌های شهر با انواع آلودگی‌های ترافیکی مانند روغن‌ها و... به داخل باغستان و به ‌ویژه عبور پل و جاده‌های کمربندی با توجیه حل مشکلات ترافیکی در عرصه ثبتی باغستان. این اقدامات باعث تخریب مستقیم هکتارهای وسیع و همچنین القائات منفی به‌ ضرر فعالیت باغداری گردیده است. بزرگ‌ترین محله شرقی باغستان یعنی کت‌آباد، در 30 سال گذشته و تا دو سال اخیر، توسط مدیریت شهری جهت تبدیل باغستان سنتی به پارک شهری از حریم به محدوده شهری انتقال یافت وهمین امر باعث سلب انگیزه باغداری، رواج دلالی بر روی زمین‌ها و زیان‌های ویرانگر شد. در حال حاضر، این مهم‌ترین پدیده تاریخی‌ اکولوژیکی استان قزوین دچار مشکلات عدیده‌ای است. با نگاهی سیستمی مهم‌ترین این مشکلات بدین قرار است:  تخریب، رهاسازی و تغییر کاربری‌های ناشی از احداث راه‌ها، پل، مسکن، ‌پارک و... ؛  فقدان آب پایدار از منابع رودخانه‌ها و آب کانال طالقان واحداث چاه‌ها؛  عدم اعطای موثر نهاده‌های ویژه باغداری و فقدان بسته‌های حمایتی مالی و ترویجی و... ؛  تخریب مسیرهای انتقال آب در رودخانه‌ها و مجاری منتهی به باغستان؛  وجود ناامنی از رهگذر القائات مدیریت شهری از طریق اجرای پروژه‌های نابودساز انگیزه باغداری مانند احداث جاده و یا توافق با باغداران مستأصل و بعداً تهاتر زمین‌های به‌تصرف‌ درآمده جهت اجرای پروژه‌های نمایشی به‌ ویژه به‌ ضرر خود باغستان مانند احداث جاده در بستر رودخانه ارنجک و تبدیل رودخانه‌ای با عرض 50 متر به کانالی دوونیم‌متری و... ؛  و هجوم عوامل ناامن‌ساز اجتماعی و مهجورین جامعه؛ یعنی سارقین و معتادان به عرصه فعالیت باغداران و همچنین خسارت‌های ناشی از خشکسالی، سرمازدگی و آتش‌سوزی. مشکلاتی که دامن‌گیر باغستان و باغداران زحمتکش گردیده است، عمدتاً ریشه در علل و عوامل بنیادین ذیل دارد:  فقدان اراده اجرایی و مدیریتی جهت حمایت واقعی از باغستان در ابعاد احیاء، حفاظت و بهره‌برداری پایدار؛  فقدان برنامه جامع ساماندهی باغستان سنتی با پشتوانه اجرایی قوی و بودجه‌ای کافی. شوربختانه تاکنون هیچ یک از ارکان اصلی مدیریت شهری مانند شورای شهر، شهرداری، میراث فرهنگی و گردشگری، ‌جهاد کشاورزی و... عزم و اراده‌ای جدی مبتنی بر تدوین برنامه جامع ساماندهی باغستان برای حل مشکلات مذکور عرضه نکرده‌اند؛  نفوذها و خط‌دهی‌های طیفی از نهادهای تکنوکراتیک و منفعت‌بران در حوزه دلالی زمین و مستغلات و... در ذیل سایه‌های قدرت. وضعیتی که علاوه بر خلل‌های مدیریتی بسیار اثرگذار، در پیوندی پیچیده، شرایط را به‌ضرر حیات پایدار باغستان سنتی رقم می زنند؛  کم‌توجهی شهروندان و ضعف نهادهای مدنی مشارکتی که باعث تنهایی باغداران و باغستان گشته است؛  فقدان نهاد صنفی قدرتمند، ‌متحد و پیگیر به‌عنوان نمایندۀ آحاد باغداران. علی‌رغم تلاش‌ها و کنش‌های شایسته در ادوار مختلف، متأسفانه روند امور تاکنون به‌نفع تحصیل حقوق حقه باغداران از رهگذر افزایش انگیزه باغداری و بالارفتن تولید و رفاه همه زحمتکشان باغستان سنتی نبوده است. با تمام مصائب و مشکلاتی که یاد شد، باغستان تاکنون توانسته است حیات پایدار خود را از دل تاریخ محفوظ بدارد و همچنان خورشیدِ فردای بهتر باغستان سنتی قزوین تابان است.

سه شنبه 4 خرداد 1400
03:22:44
 
 
Copyright © 2021 velaiatnews.com - All rights reserved
E-mail : info@velaiatnews.com - Power by Ghasedak ICT